İzmir Zemin Sıvılaşma Riski: Hangi İlçeler Tehlike Altında?

Deprem hazırlığında bina yapısı kadar zeminin ne tür malzemeden oluştuğu da belirleyicidir. Zemin sıvılaşması, İzmir gibi körfez kenarında alüvyal düzlüklerde kurulu bir şehir için özellikle kritik bir risktir. 2020 depreminin ardından bu konu kamuoyunda çok daha geniş yer bulmaya başladı.

Zemin Sıvılaşması Nedir?

Zemin sıvılaşması (liquefaction), deprem sırasında titreşime maruz kalan suya doygun, gevşek kumlu ya da siltli zeminlerde meydana gelir. Titreşim, zemin granülleri arasındaki boşluk suyunda aşırı basınç oluşturur; zemin granülleri birbirinden ayrılarak zemin kütlesi geçici olarak sıvı gibi davranır.

Bu süreçte:

• Zemin taşıma kapasitesini yitirir
• Üstündeki yapılar batar, devrilir veya yanal hareket eder
• Yollar, borular ve alt yapı ciddi hasar görebilir
• Zemin yüzeyinde çamur fışkırması gözlenebilir

Sıvılaşma riski; yüksek yer altı suyu seviyesi, gevşek granüler zemin ve deprem büyüklüğü bir arada bulunduğunda artar.

İzmir'de Sıvılaşma Riski: Neden Yüksek?

İzmir, fiziksel coğrafyası nedeniyle zemin sıvılaşmasına yatkın bölgeler barındırmaktadır:

• Alüvyal dolgu zeminler: İzmir Körfezi çevresindeki düzlükler, Gediz ve Meles nehirlerinin taşıdığı malzemenin birikmesiyle oluşmuş genç, gevşek alüvyal zemin üzerindedir.
• Tarihi dolgu alanlar: Körfez kıyısında deniz doldurularak elde edilmiş yapılaşma alanları, doğal kayaya oturan yapılara kıyasla daha yüksek sıvılaşma riskine sahiptir.
• Yüksek yer altı suyu seviyesi: Kıyı yakınında ve nehir ovalarında yer altı suyu yüzeye yakın olduğundan sıvılaşma koşulları kolayca oluşabilir.
• Aktif fay hatları: Körfez içi faylar ve yakın bölgedeki Seferihisar fayı gibi aktif yapılar, güçlü deprem üretme kapasitesi taşır.

2020 İzmir Depremi ve Sıvılaşma

30 Ekim 2020'de gerçekleşen Mw 6.6 büyüklüğündeki İzmir depremi (merkez üssü Seferihisar açıkları), başta Bayraklı ilçesi olmak üzere körfez kıyısında ağır yapısal hasara yol açtı. Yüksek katlı binaların göçmesinde zemin koşullarının belirleyici rol oynadığı akademik çalışmalar ve resmi raporlarla ortaya konuldu.

Deprem sonrası yürütülen saha çalışmalarında:

• Bazı bölgelerde zemin çökmesi ve yatay kayma
• Yol yüzeyinde çatlaklar ve yer yer çamur fışkırması
• Yer altı altyapısında (boru hatları) hasar

sıvılaşmaya bağlı belirtiler olarak belgelendi. İzmir Katip Çelebi Üniversitesi, Dokuz Eylül Üniversitesi ve AFAD bünyesindeki araştırmacılar bölgeyi çeşitli yöntemlerle haritalandırdı.

Öne Çıkan Riskli Bölgeler

Araştırma literatürü, İzmir'de zemin sıvılaşması açısından özellikle dikkat gerektiren bölgeler olarak şunları ortaya koymaktadır:

• Bayraklı: 2020 depreminde en fazla yapısal hasar yaşanan ilçe olup alüvyal dolgu zemin baskındır.
• Bornova ovası (alt kotlar): Meles Çayı taşkın ovası üzerindeki kesimlerde zemin koşulları dikkat gerektirmektedir.
• Çiğli kıyı şeridi: Körfez dolgusu üzerinde kurulu kesimlerde yüksek risk tespit edilmiştir.
• Karşıyaka kıyı düzlükleri: Kısmen dolgu zemin niteliğindedir.

Önemli not: Bu liste araştırma literatürüne dayalı genel bir değerlendirmedir. Parsel bazında kesin zemin sınıflandırması için AFAD'ın güncel haritaları ve bağımsız zemin etüdü esas alınmalıdır.

Zemin Riskini Nasıl Sorgularsınız?

Oturduğunuz ya da satın almayı düşündüğünüz bölgenin zemin riskini öğrenmek için:

• AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları(deprem.afad.gov.tr) — adres bazlı sorgulama imkânı sunar.
• İzmir Büyükşehir Belediyesi CBS/imar verileri— bazı ilçelerde zemin sınıflandırma haritaları mevcuttur.
• Yapı ruhsatı zemin etüt raporu — herhangi bir yapı için yapı izni verilirken düzenlenen zemin etüdü raporuna belediye arşivinden ulaşılabilir.
• Bağımsız jeoteknik etüt — taşınmaz alım veya güçlendirme kararı öncesinde mühendislik firmasından alınacak rapor en kapsamlı bilgiyi sağlar.

Zemine Karşı Alınabilecek Önlemler

Zemin sıvılaşma riskini tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmasa da şu önlemler riski önemli ölçüde azaltır:

• Yeni yapılarda zemin iyileştirmesi: Kazık temel, kompaksiyon grouting, jet grouting gibi yöntemler zemin sıkıştırarak taşıma kapasitesini artırır.
• Mevcut binalar için güçlendirme: Zemin iyileştirme her binada uygulanamayabilir; yapısal güçlendirme ve zemin etüdü kombinasyonu değerlendirilmelidir.
• Kentsel dönüşüm: Riskli yapı stokunun dönüşümü, zemin etüdü zorunluluğuyla birlikte en köklü çözümdür.

Depreme hazırlık hakkında geniş kapsamlı rehber için: Depreme Hazırlık Rehberi: Evde, İşyerinde, Dışarıda

İzmir'deki fay hatları ve deprem riski hakkında: İzmir Deprem Riski ve Fay Hatları